Beth yw gwaedu ar ôl rhyw?
Mae gwaedu ar ôl rhyw yn golygu gwaedu o’r wain ar ôl cael rhyw, sydd ddim yn gysylltiedig â’ch mislif. Gall fod yn smotyn ysgafn neu’n fwy trwm, ac mae’n gallu digwydd weithiau neu’n rheolaidd.
Er y gall fod yn ddiniwed, mae’n bwysig cael i’w archwilio — yn enwedig os bydd yn digwydd mwy nag unwaith, gan gall fod yn arwydd o broblem sylfaenol arall.
Ydy hyn yn gyffredin?
Ydy, gall gwaedu ar ôl rhyw ddigwydd i bobl o bob oed, ond mae’n arbennig o gyffredin:
- Ar ôl menopos
- Mewn pobl gyda heintiau’r wain neu ceg y groth
- Mewn rhai sydd â newidiadau hormonol neu feinwe wain sensitif.
Beth sy’n achosi gwaedu ar ôl rhyw?
Achosion cyffredin ac fel arfer dydyn nhw ddim yn beryglus:
- Ectropion ceg y groth (pan mae celloedd o fewn ceg y groth yn tyfu ar y tu allan ac yn fwy sensitif)
- Sychder neu tenau’r wain (yn enwedig ar ôl menopos)
- Ffrithiant rhywiol neu ddim digon o hylifo
- Clwyfiau bach neu llid croen o’r rhyw
Achosion eraill posibl:
- Heintiau ceg y groth neu’r wain (e.e. clamydia, trwsh, BV)
- Polipau ceg y groth (tyfiant annormal nad yw’n ganseraidd)
- Llid ceg y groth (cervicitis)
- Clefydau sy’n drosglwyddadwy trwy ryw (e.e. gonoré, herpes)
- Trawma neu anafiadau i’r wain neu ceg y groth
Lleiaf cyffredin ond pwysig i’w ddiystyru:
- Celloedd annormal yng ngheg y groth (dyskariosis)
- Canser ceg y groth
- Canser y wain neu’r groth (prin iawn)
Beth ddylwn i wneud os sylwch ar waedu ar ôl rhyw?
- Peidiwch â phryderu — dyw llawer o’r achosion ddim yn ddifrifol
- Cadw cofnod o:
- Pa mor aml mae’n digwydd
- Faint o waedu sydd
- Unrhyw symptomau eraill (e.e. poen, gollyngiadau anarferol, gwaedu rhwng mislifau)
Dylsech weld y meddyg os:
- Mae’n digwydd mwy nag unwaith
- Rydych chi wedi pasio’r menopos
- Mae gennych gollyngiad o’r wain anarferol, poen, neu symptomau eraill
- Mae’n amser i gael eich prawf ceg y groth
Pa brofion gall fod yn ddefnyddiol?
Yn dibynnu ar eich symptomau, efallai bydd eich meddyg yn argymell:
- Archwiliad pelfig
- Prawf ceg y groth
- Swabiau ar gyfer heintiau neu glefydau trosglwyddadwy trwy ryw
- Colposgopi (archwiliad arbenigol o geg y groth)
- Sgan uwchsain (i wirio’r groth a’r ofarïau)
Oes modd ei drin?
Oes — mae’r driniaeth yn dibynnu ar yr achos:
- Heintiau: gwrthfiotigau neu driniaeth gwrthffwngaidd
- Ectropion ceg y groth: yn aml yn gwella ar ei ben ei hun neu gellir ei drin os yw’n drafferthus
- Polipau: gellir eu tynnu’n hawdd mewn clinig
- Sychder neu tenau’r wain: gellir ei wella gyda eli oestrogen neu lleithyddion y wain
- Celloedd anghyffredin: yn cael eu cyfeirio am ymchwiliad pellach a thriniaeth os oes angen
Sut i ofalu am iechyd eich wain:
- Defnyddiwch hylifyddion os oes angen yn ystod rhyw
- Peidiwch â defnyddio sebon persawrus na golchi tu fewn y wain
- Cadwch i fyny gyda phrofion ceg y groth
- Ceisiwch gymorth yn gynnar os teimlwch fod rhywbeth o’I le — chi sy’n adnabod eich corff orau
Sicrwydd olaf:
Mae gwaedu ar ôl rhyw yn aml yn ddiniwed, ond mae bob amser yn werth archwilio’r achos. Nid ydych chi’n gorbryderu trwy weld meddyg — mae’n gam iawn i’ch iechyd a’ch lles meddyliol.